1.Хатуу,шингэн,хий яагаад ялгаатай вэ? 2.туршилт 3.Аль нь усанд уусах вэ? 4.Яагаад хурдан уусч байна вэ? 5.Шингэнийг яаж хэмжих вэ? 6.Бататгал 7.Чадварын сорил 8.Ус хэрхэн өөрчлөгддөг вэ? 9.Ус хаачсан бэ? Батлав: Сургалтын менежер: .....................З.Тунгалаг ХҮН БА БАЙГАЛЬ / 4-Р АНГИ/ СУРАЛЦАХУЙН ЗОРИЛТ: Хатуу, шингэн, хийн шинж ЗОРИЛГО: Хатуу, шингэн, хийн шинжийг тодорхойлж, яагаад ялгаатай байгааг мэдэх ЗОРИЛТ: - Хатуу шингэн хийг ялгах таних, шинжийг тодорхойлох, тайлбарлах · Хатуу, шингэн, хийн жижиг хэсгийг дүрслэх загварчлах · Усанд уусах шинжээс нь хамааруулан судалж буй зүйлсийг ангилах · Уусалтад нөлөөлөх хүчин зүйлийг тодорхойлох · Шингэнийг хялбар аргаар хэмжих СУДЛАХ ЦАГ: 8 цаг Сар өдөр: № СУРАЛЦАХУЙН ЗОРИЛТ СУДЛАХ ЦАГ ТУСГАЙ ЧАДВАР ҮЙЛ АЖИЛЛАГАА ХЭРЭГЛЭГДЭХҮҮН 1 Хатуу шингэн, хийг хэрхэн ялгах вэ? 2 цаг -Хатуу шингэн хийг ялган таних -Хатуу шингэн хий шинжийг тодорхой лох, тайлбарлах Ү.А-1: Сурагчдын өмнөх төсөөллийг ярилцана, оношилно. [*] Хатуу зүйлд юу орох вэ? Сандал, ширээ, аяга... [*] Шингэн гэхээр юу ойлгож байна. Шингэн гэхээр зөвхөн ус л гэж ойлгодог. Ус, цай, ундаа [*] Хий гэхээр юуг ойлгож байна. Зөвхөн агаарыг хий гэж ойлгосон байх жишээтэй. Ү.А-2: Дараах зүйлийн аль нь хий, шингэн, хатуу гэж бодож байна гэдгийг ялгуулаад хэлбэрийг тодорхойлно. [*] Ширээ, шугам, дэвтэр, тос, ус, хийлсэн бөмбөлөг. Ү.А-3: Дараах туршилтыг хийнэ. -Мөсийг нэг гараараа дарж, шахагдаж байгаа эсэхийг ажиглах -Нэг удаагийн тариурт ус хийж, татуургыг шахахад ямар өөрчлөлт гарч байгааг ажиглах -Үлээсэн бөмбөлгийг гараараа дарж үзэн ямар өөрчлөлт гарч байгааг ажиглаж дараах ажлын хуудсыг бөглөнө. Шинж хатуу шингэн хий Хэлбэр шахагдах Ү.А-4: Дүгнэлт гаргана. Бидний эргэн тойрон байгаа биес хатуу, шингэн, хий гэсэн гурван төлөвт оршдог. Ширээ сандал хатуу бие шахагдахгүй. Ус ундаа хэлбэргүй савныхаа хэлбэрийг хадгалдаг, шахагддаг. Агаар болон хий хэлбэргүй, хадгалж буй савандаа жигд тархдаг, амархан шахагдана. Ус, мөс, сандал, шугам, шаар, тариур зүү 2 Хатуу шингэн, хийн шинж яагаад ялгаатай вэ? 2 цаг Хатуу шингэн хийн жижиг хэсгийг дүрслэх, загварлах Ү.А-1: - Хатуу, шингэн,хий бидний нүдэнд харагдахгүй маш жижиг хэсгүүдээс тогтдог. Хатуу дахь жижиг хэсгүүдийг төсөөлье. 1. Хэдэн хэдэн багт хуваагдана. 2. Сурагч бүр өөрийгөө хатуу биеийн нэг хэсгээр төсөөлнө. 3. Сурагчид гар гараа барин аль болох нэг нэгэндээ ойр байхаар зэрэгцэн зогсоно. Тэдгээрийн хөдлөхийг санал болгоно. (Зогсож буй байрандаа эргэлдэх хөдлөх) Шингэн дэхь жижиг хэсгүүдийг төсөөлье 1. Гараа тавин сурагчдын зайг холдуулан зогсооно. 2. Дээрхтэй адил дахин хөдөлгөнө. Хийн жижиг хэсгүүдийг төсөөлье 1. Сурагчдыг аль болох нэг нэгнээс нь хол зогсоон дээрх үйлдлийг дахин хийнэ. Хатуу шингэн хий жижиг хэсгүүд болоход чамд ямар санагдсан бэ? [*] Замбараатай эмх цэгцтэй байхад ямар байв, хэцүү байсан уу? [*] Бусадвтайгаа хэр ойр байсан бэ? [*] Байрлалаа солих хөдөлгөөн хйихэд хялбар байсан уу? Асуултаар ярилцана. Ү.А-­2: Хатуу шингэн хийн жижиг хэсгийг зургаар илэрхийлээрэй. Ү.А-3: Өөрсдийн дүгнэлтээ бичээрэй. Хатуу- жижиг хэсгүүд маш нягт, эмх цэгцтэй байрлаж , хоорондын зай нь бага байдаг. Шингэн- хоорондын зай хатуугаас арай бага байна. Хий- жижиг хэсгүүд эмх замбараагүй, чөлөөтөй хоорондын зай их байдаг. Ү.А-4: Хатуу, шингэн, хий болон тэдгээрийн жижиг хэсгүүдийг холбон зурна уу? Видео бичлэг, зурагт хуудас 3 Аль нь усанд уусах вэ? 1 цаг Усанд уусах шинжээс нь хамааруулан судалж буй зүйлсийг ангилах Ү.А-1:Асуудал дэвшүүлэх [*] Өгөгдсөн зүйлээс аль нь усанд уусна гэж бодож байна вэ? \давс, элсэн чихэр, гурил, кофе, элс, мод ба төмрийн үртэс\ 1. Таамаглах Уусна......................... Уусахгүй.......................... Яагаад? 2. Туршилт хийхийн тулд юу хэрэгтэй вэ? Ус, шилэн аяга, хутгуур 3. Туршилт хийх алхмаа төлөвлөе [*] Усанд бодисоо хийнэ. [*] Бодисоо хутгана. [*] Хутгах явцдаа ажиглана. [*] Хутгасны дараа ажиглана. [*] Ажиглалтын үр дүнг тэмдэглэнэ. материал таамаглал үр дүн тайлбар давс Элсэн чихэр Гурил Кофе Элс Модны үртэс Төмрийн үртэс [*] Туршилтын үр дүнг нэгтгэнэ. [*] Туршилтаа бусдад тайлбарлана. Ү.А-2: Тушилтын үр дүнгээс дүгнэлтээ бичье. [*] Давс, элссэн чихэр зэргийн уусалтаас хамааран бодисыг усанд уусдаг ба усанд уусдаггүй гэж 2 ангилдаг. o Усанд уусдаг- давс, элсэн чихэр, кофе o Усанд уусдаггүй- элс, гурил, мод, төмрийн үртэс зэрэг байна. Элсэн чихэр, элс, давс, кофе, модны үртэс, төмрийн үртэс, ус , халбага, ажлын хуудас 4 Яагаад хурдан уусч байна вэ? 1 цаг Уусалтанд нөлөөлөх хүчин зүйлийг тодорхойлох Ү.А-1: Элсэн чихэр усанд ямар үед хурдан уусах вэ? [*] Таамаглах - Халуун, хүйтэн, бүлээн гэх мэт. Ү.А-2: Дараах туршилтыг хийцгээе. [*] Халуун ба хүйтэн усанд 20г давс нэмж уусах хугацааг харьцуулах [*] Тасалгааны температурт байгаа усанд 20г давс нэмж, хутгалт уусалтанд хэр нөлөөж байгааг харьцуулах [*] Тасалгааны температурт байгаа усанд ёотон, түүнтэй тэнцүү хэмжээний элсэн чихрийн уусалтыг харьцуулах Ү.А-3: Туршилтын үр дүнг ажиглалтын хуудсанд тэмдэглэнэ. Ү.А-4: Өөрсдийн тэмдэглэлийг ашиглан цэгийн оронд нөхөөрэй. Халуун усанд давс .................... уусч байна. Иймээс уусалтанд .................. нөлөөлж байна. Хэдийн чинээ сайн хутгана, уусалт төдий чинээ .................. байна. Элсэн чихэр .......... байвал хурдан уусна. Ү.А-5: Өөрсдийн дүгнэлтийг бичээрэй. Давс, элсэн чихэр усанд уусахад усны температур, хутгалт, нунтаглалт нөлөөлж байна. Халуун, хүйтэн, бүлээн ус, шил, халбага, термометр, ажиглалтын хуудас, алчуур, шугам 5 Шингэнийг яаж хэмжих вэ? 1 цаг Шингэнийг хялбар аргаар хэмжих Ү.А-1: Багш 2 өөр хэлбэр, хэмжээтэй шилэн яаганд аяганд ус хийнэ. [*] Энэ хоёр шингэний хэмжээ ижил үү? [*] Өөр, ижил гэдгийг яаж мэдэж болох вэ? Та нарт ямар арга байна. Хялбар мэдэж болох аргыг тодорхойлъё. o Ижил хэмжээтэй 2 саванд шингэнээ хийгээд хэмжээг нь тэмдэглэж авна. Тэгээд хэмжээг нь ижил эсэхийг харьцуулна гэж бодож байна. o Нэг саванд шингэнээ хийгээд хэмжээг нь тэмдэглээд , нөгөө шингэнийг энэ савандаа хийж, өмнөх хэмжээтэй харьцуулж, их бага аль болохыг тодорхойлно. o Хэмжээстэй сав ашиглаж хэмжээг нь харьцуулна. _ЗӨВЛӨГӨӨ:_ Шингэнээ юүлэхдээ асгахгүй байх ü Шингэнээ тэгш гадаргуу дээр тавих ü Нүдний хараа ба шингэн нэг түвшинд байх ü Хэмжих саван дээрээ тэмдэглэгээг зөв хийхийг анхаарч ажиллана. Ү.А-2:Өөрсдийн аргаар туршилтыг хийж тайлбарлаарай. [*] Хоёр саванд ижил хэмжээний ус байна. Яагаад гэвэл .......................... [*] Хоёр саванд дахь ус өөр хэмжээтэй байна. Яагаад гэвэл........................................ Ү.А-3: Баг бүрийн тайлбарыг сонсож, ярилцана. [*] Шингэнийг хэмжих ямар аргууд мэдэж авсан бэ? o Хэмжээстэй сав ашиглана. o Ижил хэмжээтэй сав ашиглана. o Нэг савандаа шингэнээ цувуулж хийгээд хэмжээг тэмдэглэнэ. Нэг удаагийн хуванцар аяга, тэмдэглэгээ хийх фломас-тер 6 Сэдвийн үнэлгээ 1 цаг Сурагчдын мэдлэг чадварыг үнэлэх Сурагчид ТӨМ дээр ажиллана. ТӨМ ХҮН БА БАЙГАЛЬ / 4-Р АНГИ/ СУРАЛЦАХУЙН ЗОРИЛТ: Хатуу, шингэн, хийн өөрчлөлт ЗОРИЛГО: Хатуу, шингэн, хийн шилжилтийг тайлбарлах, ууршилтанд нөлөөлөх хүчин зүйлийг тодорхойлох ЗОРИЛТ: - Хайлах, хөлдөх, уурших үзэгдэл болон конденсацийг усны жишээн дээр тодорхойлох o Уурших үзэгдлийг тайлбарлах, түүнд нөлөөлөх хүчин зүйлийг тодорхойлох o Конденсацийг туршилтаар ажиглах, тайлбарлах o Усанд ууссан давсыг уснаас хэрхэн ялгаж болдгийг туршилтаас тайлбарлах o Хэмжээстэй багажаар шингэний эзэлхүүнийг хэмжих СУДЛАХ ЦАГ: 8 цаг Сар өдөр: № СУРАЛЦАХУЙН ЗОРИЛТ СУДЛАХ ЦАГ ТУСГАЙ ЧАДВАР ҮЙЛ АЖИЛЛАГАА ХЭРЭГЛЭГДЭХҮҮН 1 Ус хэрхэн өөрчлөгддөг вэ? 1 Хайлах, хөлдөх, уурших үзэгдэл болон конденсацийг усны жишээн дээр тодорхойлох Ү.А-1: Ус хэрхэн хувирдаг вэ? Асуултаар таамаглал дэвшүүлнэ. o Мөсийг халаахаар ус, ус буцлахаар уур болно ус ингэж хувирдаг. Ү.А-2: Туршилт хийн тэмдэглэл хөтөлнө. [*] Мөсийг дулаан газар тавьж, ямар өөрчлөлт гарахыг ажиглах [*] Усыг буцалгахад ямар өөрчлөлт гарахыг ажиглах. [*] Усны уурыг хөргөхөд хэрхэн өөрчлөглөхийг ажиглан үр дүнг ажлын хуудсан дээр тэмдэглэнэ. _ЗӨВЛӨГӨӨ: __Халуун устай болгоомжтой ажиллах_ o _Гараа түлэхээс сэргийлэх_ o _Шилэн сав суулгатай болгоомжтой ажиллах_ Ү.А-3: Туршилтын тэмдэглэлийг ажиглан цэгийн оронд нөхөөрэй. [*] Мөсийг халаахад ................., шингэн төлөвт шилжинэ. Усыг буцалгахад ....., усны уур болж хувирна. [*] Усны уурыг хөргөхөд ....., шингэн төлөвт шилжинэ. [*] Усыг ......, мөс болж хувирна. Ү.А-4: Туршилтын үр дүнг ярилцаж дүгнэлт гаргана. [*] Мөсийг халаахад шингэн төлөвт шилжих бөгөөд энэ үзэгдлийг _ХАЙЛАХ _гэнэ. Шингэнийг буцалтал нь үргэлжлүүлэн халаахад хийд шилжинэ. Үүнийг _УУРШИХ_ гэнэ. Ууршихийн эсрэг үзэгдэл нь _УСНЫ ШИНГЭН ТӨЛӨВТ ШИЛЖИХ ҮЗЭГДЭЛ \КОНДЕНСАЦИ\_ юм. Энэ нь хийгээс шингэн төлөвт шилжиж байна гэсэн үг юм. Шингэнийг хөргөхөд буцаад хатуу төлөвт шилжих ба энэ өөрчлөлтийг _ХӨЛДӨХ _үзэгдэл гэнэ. Мөс, ус буцалгагч буюу данх, шилэн аяга, ус хөргөх сав. 2 Ус хаачсан бэ? 1 Уурших үзэгдлийг тайлбарлах Ү.А-1: Бороо ороод гадаа их шалбаагтай байнаа. Нар гарвал хурдан хатна даа... [*] Гудамжны шалбааг хатсан шалтгааныг тайлбарлаарай. [*] Шалбааг хатахад нар нөлөөлсөн үү? Яагаад? [*] Хэрвээ нөлөөлсөн бол ямар үзэгдэл вэ? Ү.А-2: Амьдралд тохиолдох уурших үзэгдлийн жишээ гаргаж тайлбарлаарай. Ү.А-3: Цэгийн оронд үгийг гүйцээн бичиж, аль нь уурших үзэгдлийн явцад жижиг хэсгийн бүтцийн өөрчлөлтийг харуулсан байгааг тайлбарлана уу? Ү.А-4: Өөрсдийн хийсэн үйл ажиллагаанд дүгнэлт гаргаарай. [*] Нарны гэрлийн нөлөөгөөр ус ууршиж, шингэнээс хйид шилжиж байгаа учраас гудамжны шалбааг хатаж байна. Үүнийг шингэнээс хийд шилжих үзэгдлийг уурших гэнэ. 3 Ямар нөхцөлд хувцас хурдан хатах вэ? 1 Ууршилтад нөлөөлөх хүчин зүйлийг тодорхойлох Ү.А-1: Ямар үед хувцас хурдан хатах вэ? [*] Гадаа халуун байвал хувцас хурдан хатна [*] Салхитай байвал хурдан хатна. Ү.А-2: Туршилтыг явуулж ажиглалтын хуудсыг бөглөөрэй. [*] Хэмжээстэй сав ашиглан 5 мл ус хэмжиж авна. [*] Цаасан алчуур хуванцар саван дээрээ барьж, жсаа дусааж норгоно [*] Нойтон цаасан алчуураа хаттал нь сэнс үлээлгэнэ. [*] Үлээлгэж эхэлсэн, хатсан хугацааг тэмдэглэнэ. [*] Дээрх аргаар нөхцөл бүрт туршилтыг давтана. Ү.А-3: Туршилтанд юуг? ажигласан бэ? Үсний сэнсээр цаг агаарын ямар нөхцлийг орлуулсан бэ? Ирээний чийдэнг юутай зүйрлэсэн бэ? Асуултаар багууд өөр өөрсдийн дүгнэлтийг гарган хэлэлцэнэ. 4 Усны дусал хаанаас үүссэн бэ? 1 Конденсацийг туршилтаар ажиглах, тайлбарлах Ү.А-1: Яагаад усны дусал үүсч байна вэ? [*] Сурагчид өөрсдийн таамаглалаа дэвшүүлнэ. Ү.А-2: Дараах зургийг ажиглан тайлбарлана уу? Ү.А-3: Дараах туршилтыг хийж ярилцаарай. [*] Төмөр болон шилэн аягыг дүүртэл мөс хийнэ. [*] Мөсөн дээр ус нэмнэ. [*] Мөс ба усны холимог дээ дөнгөж өнгөтэй болтол нь хүнсний будаг нэмнэ. [*] 10 минутын туршид төмөр болон шилэн аяганы ханан дээр ямар өөрчлөлт гарч байгааг ажиглана. [*] Гарсан өөрчлөлтийг дэвтэртээ зурна. [*] Аяганы гадна талд хаанаас ус үүссэн, яагаад өнгөгүй болсныг тайлбарла. Ү.А-4: Туршилтын үр дүнг ярилцаж дүгэлт гаргацгаая: [*] Хийн төлөвөөс шингэн төлөвт шилжих үзэгдлийг КОНДЕНСАЦИ гэнэ. Агаарт байгаа усны уур хүйтэн мөстэй шилэн болон төмөр аяганы гадаргуу дээр хөрж, шингэн төлөвт шилжиж байгаа учраас аяганы ханан дээр усан дусал үүсч байна. Төмөр болон шилэн аяга, хүнсний будаг, мөс , устай сав 5 Давс хаанаас үүссэн бэ? 2 Усанд ууссан давсыг уснаас хэрхэн ялгаж болдгийг туршилтаар тайлбарлах Ү.А-1: Давсны уусмалыг хэсэг хугацаанд цонхны тавцан дээр тавиад орхивол яах бол... [*] Сурагчид өөрсдийн таамаглалаа дэвшүүлнэ. Ү.А-2: Давсны уусмалаас давсыг ялган авах аргыг туршъя. [*] Халуун усыг шилэн аяганд хийнэ. [*] Халуун усандаа давснаас уусахгүй болтол бага багаар нэмж, сайтар хутгана. [*] Үүссэн уусмалыг цэвэр саванд юүлнэ. [*] Уусмалтай шилэн аягыг цонхны тавцан дээр тавина. [*] Өдөр болгон ажиглалт хийж, уусмал дотор гарч буй өөрчлөлтийг ажиглана. [*] Хэд хоногийн дараа уусмалд үүссэн давсны талстыг ялгана. Уусмалын хэмжээ өөрчлөгдсөн эсэхийг тогтооно. Ү.А-3:Туршилтаа дүгнэвэл: [*] Давсны уусмалыг цонхон дээр тавихад нарны гэрлийн нөлөөгөөр ус нь ууршиж байгаа тул уусмал дахь давс ялгарч байна. Давсны уусмалыг халаахад ус нь ууршиж давс үлдэнэ. Ү.А-4: Зургийг ажиглан дараах асуултанд хариулаарай. 1. Ямар үзэгдлийг харуулсан байна вэ? 2. Энэхүү үзэгдлийн үр дүнд ямар өөрчлөлт гарах вэ? 3. Тус аргаар давсыг уусмалаас илүү хурдан ялгах боломжтой юу? Асуултанд хариулж бичнэ. Ус буцалгагч, давс, шилэн аяга, шилэн хутгуур, модон савх 6 Хэмжээстэй багажаар шингэний эзэлхүүнийг яаж хэмждэг вэ? 1 Хэмжээстэй багажаар шингэний эзэлхүүнийг хэмжих Ү.А-1: Шингэнийг хэмжих багажтай танилцана. Хэмжээст цилиндр, тариур, дусаагуур, бюретк, колб Ү.А-2: 15 мл усыг яаж хэмжиж авах вэ? 1. Таамаглал - Багажаа ашиглаад хийцгээе. 2. Туршилт хийх - Хэмжээст цилиндр 15мл –ээс бага хэмжээтэй усыг хийнэ. - Хэмжээст цилиндрт байгаа усны эзэлхүүнийг 15 мл болтол усыг дусаагуураар дусал дуслаар нэмнэ. 3. Туршилт хийнэ.\1 удаагийн тариур ашиглан шингэний эзлэхүүнийг хэмжих\ - Тариураар 5мл-ээс бага хэмжээтэй усыг соруулна. - Татуургын урд хэсэгт 5 мл хүртэл усыг болгоомжтойгоор соруулж авна. 4. Сурагчид дүгнэлт хийж ярилцана. Ү.А-3: Тариурт хэдэн мл шингэн байгааг олоорой. Хэмжээст цилиндр, дусаагуур, тариур 7 Сэдвийн үнэлгээ 1 Сурагчдын мэдлэг чадварыг үнэлэх дасгал даалгавар ТӨМ 