Дээрх зураг ямар утга санааг илэрхилж байна вэ? Соёлын хэм хэмжээг баримтлах нь яагаад чухал вэ? -Хүмүүс бүхий л амьдралынхаа турш ямар нэг соёлын орчинд амьдарч байдаг. Харин тэрхүү соёл нь өдөр тутмын харилцааны хэмжээг өөртөө агуулж байдаг. Тухайлбал, зөв боловсон яриа, даруу төлөв, тусч, хөдөлмөрч, хчээнгүй, нямбай, хашир хянамгай, бусдыг хүндэлдэг, туйлбартай тэвчээртэй гэх мэтээр биеэ, зөв авч явах ёс зэрэг нь бидний өдөр тутмын баримталдаг хэм хэмжээ, хувийн соёл юм. Бас орчноо цэвэр байлгах, хичээл сургуульдаа явах, амарч зугаалах зэрэг бүх үйлдэлд өөрийн гэсэн хэм хэмжээ бий. Жишээ нь, замын хөдөлгөөний соёл нь зам тээврийн осол, гэмтэлээс урьдчилан сэргийлэх чухал ач холбогдолтой бөгөөд иргэн бүрийн эрхэм үүрэг болж байдаг. Бидний аливаа үйл хэм хэмжээ, шаардаж байдаг учраас бид хэн нэгний авир үйлдэлд соёлтой, соёлгүй, бүдүүлэг гэсэн ойлголтуудыг хэрэглэн үнэлгээ өгөх нь бий. Өөрөөр хэлбэл, соёл нь хүнд буй эерэг, зохистой, зохисгүй шинж байдлын хэмжүүр, үйлдлийн удирдамж болж байна гэсэн үг. Иймд соёл нь нийгмийн бүх гишүүдийн даган мөрддөг эрхэм чанар , хэм хэмжээг илэрхийлж байдаг. Тухайлбал, үнэнч шударга байх, хүмүүлэг байх, нэр төрөө эрхэмлэх, ахмад үеэ хүндлэх, байгаль орчноо хайрлах зэрэг нь бидний ямагт эрхэмлэдэг хэм хэмжээ билээ. Хэрэв үнэнч байхыг эрхэмд үзвэл түүнээс хазайхыг урвалт, худал хуурмаг гэж шүүмжилнэ, хэрвээ цэвэр нямбай байхыг эрхэмд үзвэл бохир заваан байхыг арчаагүй байдал гэж үзнэ. ГОЛ САНАА: ӨДӨР ТУТМЫН АЖ ТӨРӨХҮЙД БАРИМТАЛДАГ ДЭГ ЖУРАМ, ХУУЛЬ ДҮРЭМ ЁС ЗАНШИЛ, УЛАМЖЛАЛ ТЭРГҮҮТНИЙГ БҮХЭЛД НЬ ХҮМҮҮСИЙН ХАРИЛЦАА, НИЙГМИЙН ДЭГ ЖУРМЫГ ЗОХИЦУУЛЖ БАЙДАГ ХЭМ ХЭМЖЭЭ ГЭДЭГ. ТЭДГЭЭР НЬ ЗӨВ БОЛОВСОН ХУВЦАСЛАХ, ЗӨВ ЯРИХ ДҮРЭМ ЖУРМААС ЭХЛЭЭД МУУ ҮЙЛ ҮЙЛДЭЖ БОЛОХГҮЙ ГЭДЭГ СУРГААЛ ХҮРТЭЛ ӨРГӨН ХҮРЭЭГ ХАМАРДАГ. ЭНЭ УТГААРАА ХЭМ ХЭМЖЭЭ НЬ ХУВЬ ХҮН, БҮЛЭГ БАЙГУУЛЛАГ, НИЙГМИЙН СОЁЛЫГ ИЛТГЭН ХАРУУЛДАГ ГОЛ ҮЗҮҮЛЭЛТ МӨН. ДАСГАЛ-1 -Соёл бол хэм хэмжээ мөн гэжээ. Энэ нотолгоонд үндэслэл гаргаарай. -Хэм хэмжээ ба соёл гэсэн ойлголтууд ямар хамааралтай вэ? -Хэм хэмжээ /А/, соёл /Б/ гэсэн ойлголтуудын хамаарлыг аль бүдүүвчээр илэрхийлж болох вэ? ДАСГАЛ-2 -Соёл гэсэн үгийг хэрэглээд асуултын дагуу өөрийгөө шинжлээрэй. -Бусадтай харилцахдаа та юуг илүү эрхэмд үздэг вэ? -Бусадтай харилцахдаа ямар алдааг ихэвчлэн гаргадаг вэ? Энэ алдаанаас үүсдэг сөрөг үр дагавар юу вэ? -Энэхүү алдаагаа засах талаар төлөвлөгөө гаргаарай гэвэл та хамгийн түрүүнд ямар заалтыг оруулах вэ? ХЭМ ХЭМЖЭЭ ДОТОР НЬ * АЛБАН БУС ХЭМ ХЭМЖЭЭ------ЗАН ЗАНШИЛ------ЁС СУРТАХУУН * АЛБАН ХЭМ ХЭМЖЭЭ---------ХУУЛЬ-------------ДҮРЭМ ЗАН ЗАНШИЛ ГЭДЭГ НЬ Буруу зөв гэж хатуу үнэлэгддэгүй, тухайлбал, үсээ самнах, хувцсаа тохируулж өмсөх, бусдын амар мэндийг асуух гэх мэт амьдралд байнга давтагддаг мөрдлөгөөнүүд, тухайн ард түмний ёс заншил багтана. ЁС СУРТАХУУН-Ёс суртахууны хэм хэмжээ нь худал хэлэхгүй байх, хулгай хийхгүй байх, үүрэг хариуцлага эрхэмлэдэг байх гэх мэт хүний зан араншин, авир үйлдлийг зохицуулдаг. Нөгөө талаас эрх зүй, эдийн засаг, улс төр зэрэг бусад хэм хэмжээний үндэс, суурь болдог. Ёс суртахуун бол зөв буруу сайн муу гэж үнэлэгддэг бөгөөд сайшаах, цаг хугацаанд нь хийж чаддаг хүнийг хөдөлмөрч гэдэг гэх мэт АЛБАН ХЭМ ХЭМЖЭЭ НЬ Энд Монгол Улсын Үндсэн хууль болон бусад хууль дүрмүүд багтана. Албан ёсны хэм хэмжээг зөрчвөл хуульд заасан хариуцлага хүлээдэг. Тухайлбал, Монгол улсын иргэн бүр орлогоо зөв мэдүүлж татвар төлөх үүрэгтэй бөгөөд орлогоо нуун дарагдуулбал торгуулахаас эхлээд эрүүгийн хариуцлага татагдах хүртэл шийтгэл хүлээдэг. ГЭРИЙН ДААЛГАВАР: "БИ" СОЁЛЫН ТӨЛӨӨЛӨЛ БОЛОХ НЬ НАМАЙГ СОЁЛЫН ТӨЛӨӨЛӨЛ БОЛГОЖ БУЙ ГОЛ ШИНЖҮҮД БИ ХЭН БЭ? БИ ХУВЬ ХҮН БИ ГЭР БҮЛИЙН ГИШҮҮН БИ СУРГУУЛИЙН СУРАГЧ БИ ОРОН НУТГИЙН ИРГЭН БИ МОНГОЛ ХҮН